Здружение на правници на Република Северна Македонија
Охрид, 29–31 октомври 2026 година
Врз основа на темите од програмата и доставените стручни материјали, се предлагаат следниве начелни заклучоци и препораки до надлежните тела што го создаваат и го применуваат правото. Нивната заедничка определба е јакнење на правната сигурност, ефективната заштита на правата и довербата во институциите.
1. Квалитетно законодавство и доследна примена на правото. Се препорачува законодавните интервенции да се засноваат првенствено врз претходна анализа на практичните проблеми, процена на нивните ефекти и суштинска консултација со правосудството, правната професија и академската заедница. Усогласувањето со правото на Европската Унија би требало да ја опфати и меѓусебната усогласеност на домашните прописи, соодветните институционални капацитети и следењето на резултатите од примената. Предвидливоста на правото бара јасни преодни решенија и доволно време за подготовка на неговите адресати.
2. Безбедност на производите и ефективна заштита на потрошувачите. Се охрабрува осовременување на правната рамка за безбедност на производите и одговорност за штета, со особено внимание кон електронската трговија, софтверот и производите со вештачка интелигенција. Приоритет би требало да добијат превентивниот пазарен надзор, следливоста, навременото предупредување и ефикасното повлекување на опасните производи, особено заради заштита на децата и другите ранливи потрошувачи. Во законодавството и практиката е пожелно прецизно разграничување меѓу небезбедноста, договорната несообразност и неисправноста како основ за одговорност за штета.
3. Парнична постапка што обезбедува навремена и правична заштита. За остварување на целите на парничната реформа се препорачуваат координирана подготовка, практична обука и следење на примената на новите процесни решенија. Активното управување со постапката, концентрацијата на доказите и рационалното користење на вештачењето би требало да придонесат за разумно траење и прифатливи трошоци. Забрзувањето на постапката треба да биде придружено со еднаквост на странките, право на изјаснување, образложени одлуки и ефективна правна заштита.
4. Унапредување на колективната правна заштита. Се предлага да се разгледа натамошно развивање на механизмите за колективна заштита, вклучително и можностите за колективно обесштетување кај истородни индивидуални побарувања. Решенијата би требало да обезбедат соодветно претставување на засегнатите лица, јасни правила за нивно известување и за дејството на одлуките, како и заштита од судир на интереси и процесни злоупотреби. Посебно внимание заслужува економската достапност на заштитата кога поединечната штета е мала, а вкупните последици се значителни.
5. Независно и одговорно правосудство. Се поддржува јакнење на судската независност и самостојноста на јавното обвинителство, заедно со јасна, индивидуализирана и неселективна професионална одговорност. Изборот, напредувањето и оценувањето е пожелно да се темелат врз проверливи критериуми за стручност, интегритет и квалитет, со уважување на сложеноста на предметите и условите за работа. Дисциплинските механизми треба превентивно да обезбедат правична постапка, сразмерност и ефективна правна заштита, без да станат средство за влијание врз одлучувањето. Постапувањето по претставки не би требало да ја презема функцијата на правните лекови.
6. Институционални услови и јавна доверба. Се препорачува надлежните органи да обезбедат соодветни човечки, финансиски и технички ресурси, функционална дигитализација и континуирана обука. Отчетноста би требало да се развива преку образложени одлуки, транспарентни кадровски постапки и навремено информирање, со почитување на презумпцијата на невиност и заштитата на личните податоци. Унапредувањето на усогласеноста на судската практика е пожелно да се остварува преку законските механизми и стручен дијалог, со зачувување на независноста при решавањето на конкретниот предмет.
7. Ефикасна и легитимна арбитража во дигитална средина. Се охрабрува развојот на арбитражата како доверлив механизам за решавање на трговските спорови, преку сразмерни трошоци, ефикасно водење на постапката и високи стандарди на непристрасност. При употреба на вештачка интелигенција се препорачуваат јасни правила за доверливоста, заштитата на податоците, проверката на резултатите и соодветната транспарентност кон странките. Употребата на технологијата би требало да остане под одговорна човечка контрола, со зачувување на процесната рамноправност и самостојната оценка на арбитрите.
8. Усогласување на арбитражната автономија со колективната природа на стечајот. Се препорачува при уредувањето и решавањето на односот меѓу арбитражата и стечајот да се поаѓа од изворот и природата на спорното право и од дејството на одлуката врз доверителите. Пожелно е појасно разграничување на споровите од претходни приватноправни односи од прашањата што произлегуваат од посебните стечајни овластувања и колективното намирување. Опстанокот на арбитражната спогодба не го решава сам по себе прашањето за арбитрабилноста; утврдувањето на побарување не смее да овозможи заобиколување на правилата за негово пријавување, исплатен ред и намирување во стечајот.
9. Правно управување со ризиците и спречување спорови. Се охрабрува навремено вклучување на правната експертиза во деловното одлучување и воспоставување систем за идентификација, процена и следење на правните ризици, со јасно определени одговорности и навремено известување на органите на управување. Договорната распределба на ризикот би требало да се придружи со следење на исполнувањето, препознавање на раните предупредувања и преземање мерки за намалување на можната штета. Посебно значење има навременото документирање на настаните и зачувувањето на доказите. Надлежните институции и професионалните организации би можеле преку практични насоки и обука да го поддржат овој превентивен пристап, приспособен на големината и дејноста на организацијата.
10. Пензиска сигурност и одржливост со социјална правичност. Се препорачува идните пензиски реформи да се темелат врз долгорочни демографски, актуарски и фискални анализи, со јавен дијалог и јасно објаснување на очекуваните ефекти. Финансиската одржливост би требало да се усогласува со соодветноста на пензиите, меѓугенерациската правичност и заштитата на стекнатите права и легитимните очекувања. Евентуалните промени на условите за пензионирање и усогласување на пензиите заслужуваат постепеност и предвидливост, со разгледување флексибилни можности за пензионирање и со јасно разграничување на обврските на осигурениците и одговорноста на државата.
Галерија
