ДЕЛ ОД ЗАКЛУЧОЦИТЕ ОД 91-та СРЕДБА НА ПРАВНИЦИ
(23-25 април 2026 г., хотелски комплекс Метропол, Охрид)
Прва тема: „Сејф сити – превенција на сообраќајната деликвенција или дисциплинирано општество“
Состојбата со безбедноста во патниот сообраќај во Република Северна Македонија останува сериозно загрижувачка, како од аспект на бројот на жртви, така и од аспект на доминантните причини за нивното настанување. Станува збор за системски проблем кој бара континуиран, координиран и мултидисциплинарен пристап.
Сообраќајната деликвенција претежно произлегува од субјективниот фактор. Непочитувањето на сообраќајните правила, управувањето со возило под дејство на алкохол и неприлагодената брзина остануваат доминантни ризици.
Имплементацијата на системи како Safe City претставува значаен чекор напред во насока на модернизација на контролата и санкционирањето. Првичните показатели упатуваат на зголемена детекција на прекршоци и потенцијално подобрување на дисциплината. Сепак, ваквите технолошки решенија не смеат да се перципираат како самодоволни. Нивната ефикасност е условена од постоење на јасни правни рамки, заштита на човековите права, особено правото на приватност, како и обезбедување транспарентност и независен надзор.
Во нормативна смисла, реформите во областа на прекршочното и кривичното право се движат во насока на заострување на казнената политика, зголемување на ефикасноста на постапките и редефинирање на одредени деликти. Воведувањето на побрзи и поефикасни процедури, нови модели на достава и јасно дефинирани одговорности на сопствениците и корисниците на возилата претставуваат позитивни чекори. Сепак, неопходно е овие решенија да бидат внимателно усогласени со уставните гаранции и принципите на правична постапка.
Конечно, одржливото намалување на сообраќајната деликвенција може да се постигне само преку интегриран пристап кој ги обединува репресивните мерки со превентивни политики, едукација, институционален интегритет и доследна примена на правото. Без таков пристап, ниту една реформа, ниту една технологија нема да може суштински да го намали ризикот и да ја зголеми безбедноста на патиштата.
Втора тема: „Примена на Законот за управните спорови развој и предизвици со посебен осврт на одлучување во спор на полна јурисдикција“
Развојот на управното судство во Република Северна Македонија, преку формирањето на Управниот суд и на Вишиот управен суд, претставува значаен институционален исчекор кон зајакнување на судската контрола над управата и унапредување на владеењето на правото. Воведувањето на двостепеност во управните спорови и правото на жалба придонесе кон поголема правна сигурност и заштита на правата на странките.
Нормативните решенија во Законот за управните спорови, особено можноста за одлучување во спор на полна јурисдикција, претставуваат клучен инструмент за обезбедување ефикасна и конечна судска заштита.
Воведувањето на парични казни за одговорните и овластените лица во органите на управата претставува важен механизам за дисциплинирање на управните органи и обезбедување почитување на судските одлуки.
Дополнително, новиот пристап кон трошоците на постапката, преку примена на правилата од парничната постапка, претставува позитивен исчекор кон поголема правична распределба на трошоците и засилување на процесната еднаквост на странките.
Генерално, може да се заклучи дека управното судство во државата се развива во насока на зголемена брзина и ефикасност, поголема активна улога на судот и зајакната заштита на правата на граѓаните. Сепак, оваа област останува динамична и развојна, што наметнува континуирана потреба од унапредување на законската рамка, следење на практиката и користење на компаративни искуства. Само преку ваков пристап може да се обезбеди функционален, правично ориентиран и ефикасен систем на управно судство.
Трета тема: „Интерпретативните одлуки како новина во македонското уставно судство“
Уставниот суд на Република Северна Македонија, како sui generis орган, сè појасно ја трансформира својата улога од традиционален, формалистички „негативен законодавец“ кон активен гарант на уставноста, владеењето на правото и правната сигурност. Овој исчекор особено се согледува во поновата практика, каде Судот настојува да изгради пофлексибилен и функционален пристап кон уставно-судската контрола.
Интерпретативните одлуки и новите алатки со Акт на Судот од 2024 година претставуваат значаен чекор кон афирмација на концептот на „жив конституционализам“. Наместо автоматско укинување или поништување на законите, Судот настојува да обезбеди уставно прифатливо толкување, оставајќи му на законодавецот простор и рок за усогласување. Со тоа се избегнуваат правни празнини и се обезбедува континуитет во правниот поредок.
Овој пристап има двоен ефект: од една страна, ја зајакнува превентивната и корективната функција на Уставниот суд, а од друга страна, придонесува за поголема правна сигурност и стабилност. Особено е значајно што Судот, преку ваквите одлуки, влијае врз начинот на примена на правото без директно да ја преземе улогата на законодавецот.
Сепак, ваквата еволуција отвора и суштински предизвици. Постои ризик од пречекорување на уставно утврдените надлежности и навлегување во сферата на законодавната власт, што бара внимателно балансирање. Судскиот активизам мора да биде јасно аргументиран, ограничен со принципите на поделба на власта и заснован на доследна и предвидлива пракса.
Дополнително, интерпретативните одлуки, иако корисни за избегнување на правни празнини, бараат високо ниво на правна култура и институционална зрелост, како кај Судот, така и кај законодавецот и органите што го применуваат правото. Нивната ефективност зависи од подготвеноста на законодавецот навремено да постапи по укажувањата на Судот.
Конечно, може да се заклучи дека современиот развој на уставно-судската контрола во државата се движи кон посуптилен, но и поодговорен модел на заштита на Уставот.
Четврта тема: „Од обезбедување до наплата: правни аспекти на заложното право и извршувањето“
Заложното право, како класично стварно право на обезбедување, претставува еден од најзначајните инструменти за заштита на побарувањата во правниот промет. Неговата суштина лежи во двојната правна природа – истовремено облигациона и стварно-правна – што овозможува поврзување на побарувањето со конкретен имот како средство за сигурно намирување.
Од аспект на правниот промет, заложното право претставува важен инструмент за обезбедување на правната сигурност, олеснување на кредитирањето и стимулирање на економските активности. Сепак, неговата ефективност зависи од правилното уредување на договорните односи, транспарентноста на регистрацијата (каде што е применливо), како и од ефикасноста на постапките за реализација.
Клучна карактеристика на заложното право е неговата акцесорност, односно зависноста од постоењето на главното побарување. Воедно, правото на залог му обезбедува на доверителот приоритет во намирувањето (право на првенство), што ја зајакнува неговата правна позиција во однос на другите доверители.
Практичната вредност на заложното право особено се манифестира во фазата на неговата реализација. Различните механизми на намирување – судски и вонсудски – овозможуваат флексибилност, но истовремено бараат јасна и прецизна правна рамка за да се избегнат злоупотреби и правна несигурност. Особено значајни се постапките за извршување врз подвижни и недвижни предмети, утврдувањето на нивната вредност, продажбата и намирувањето на доверителите, каде што се судираат интересите на повеќе субјекти.
Судската заштита, како во граѓанско-правен, така и во кривично-правен аспект, игра клучна улога во обезбедување законитост и правичност во примената на заложното право. Богатата судска практика придонесува за конкретизација на законските норми и за надминување на нивните евентуални празнини.
Конечно, може да се заклучи дека заложното право останува динамичен и функционален правен институт, чија практична примена бара балансирање помеѓу заштитата на доверителот и правата на должникот, како и постојано усовршување на законската рамка во согласност со развојот на современите економски односи.
Петта тема: „Соработката помеѓу судовите и центрите за социјална работа во постапките за доверување на деца на чување и воспитување“
Соработката помеѓу судовите и центрите за социјална работа претставува суштински елемент за правилно и правично решавање на постапките за доверување на деца. Овие постапки не се сведуваат само на правна оценка, туку претставуваат комплексен спој на правни, психолошки и социјални аспекти, при што централно место има принципот на најдобар интерес на детето.
Центарот за социјална работа има клучна стручна и советодавна улога, обезбедувајќи сеопфатна проценка на семејната состојба, родителските капацитети и условите за живот на детето. Неговите наоди и препораки, иако формално не се обврзувачки за судот, во пракса имаат значајна тежина поради нивната стручна заснованост и непосреден увид во конкретната ситуација. Судот, пак, ја носи конечната одлука, врз основа на сите релевантни докази, задржувајќи ја одговорноста за конкретизација на стандардот „најдобар интерес на детето“.
Клучен заклучок е дека ефикасноста и квалитетот на овие постапки директно зависат од континуирана, координирана и професионална меѓуинституционална соработка. Размената на информации, почитувањето на стручните мислења и навременото постапување се предуслов за избегнување на непотребно одолговлекување, кое може да има негативни последици врз психо-емоционалната состојба на детето.
Дополнително, улогата на центарот за социјална работа не завршува со донесување на судската одлука. Неговата функција продолжува преку следење на спроведувањето на одлуката, обезбедување поддршка на семејството и предлагање интервенции во случаи на промена на околностите, конфликти или загрозување на интересите на детето. Ова ја потврдува потребата од динамичен и континуиран пристап во заштитата на детските права.
Сепак, практиката покажува дека овие постапки често се оптоварени со конфликти помеѓу родителите, променливи животни околности и емоционални тензии, што дополнително ја усложнува одлуката. Оттука, неопходно е да се пристапи со особена сензибилност, стручност и интегритет.
Конечно, може да се заклучи дека само преку усогласено, стручно и одговорно постапување на судовите и центрите за социјална работа може да се донесат одлуки кои навистина го штитат најдобриот интерес на детето. Таквата соработка не само што обезбедува правична разрешница на конкретните случаи, туку придонесува и за унапредување на целиот систем на социјална и правна заштита на децата.
Шеста тема: „Антикорупциска рамка за јавните претпријатија – транспарентност и одговорност во работењето, од јавен интерес до дискреција при селекција на органи на управување и надзор“
Транспарентноста и отчетноста во работењето на јавните претпријатија и субјектите во државна сопственост претставуваат суштински предуслов за заштита на јавниот интерес. Со оглед дека овие субјекти управуваат со јавни ресурси, нивното функционирање неизбежно го надминува чисто економскиот аспект и навлегува во сферата на јавниот интегритет, довербата на граѓаните и спречувањето на корупцијата.
Особено чувствителна останува постапката за избор и именување на органите на управување и надзор, каде што и покрај нормативните подобрувања, сè уште постои значителен простор за дискреционо одлучување. Овој простор, доколку не е соодветно ограничен и контролиран, може да ја поткопа суштината на реформите и да доведе до перцепција или појава на политичко влијание и клиентелизам.
Антикорупциската рамка, поставена преку релевантните закони, стратегијата за спречување на корупцијата и реформската агенда, претставува солидна основа за системско унапредување на управувањето. Сепак, клучниот предизвик не е во формалното постоење на механизми, туку во нивната доследна и ефективна примена. Во таа насока, акционите мерки – како задолжителни антикорупциски политики, засилен надзор и ревизија, транспарентни процедури за вработување и јавни набавки, како и заштитени механизми за пријавување неправилности – имаат потенцијал да создадат реални промени доколку се имплементираат со институционален интегритет.
Воспоставувањето на регистри на јавни субјекти и унапредувањето на регистарските решенија дополнително придонесуваат за поголема видливост, следливост и јавна контрола. Овие алатки се важен чекор кон систематизирање на податоците и овозможување информирано следење на работењето на субјектите од јавен интерес.
Сепак, и покрај позитивните законски измени, може да се заклучи дека транспарентноста во изборот на управни и надзорни органи сè уште не е целосно обезбедена. Потребно е понатамошно прецизирање на критериумите, ограничување на дискрецијата и воведување на појасни, мерливи и проверливи стандарди за избор.
Конечно, ефективното управување со јавните претпријатија бара интегриран пристап кој ќе ги обедини правната рамка, институционалниот капацитет и политичката волја.
Седма тема: „Престанок на работен однос и дисциплинска постапка – законска рамка, судска пракса и практични дилеми“
Правната рамка за престанок на работниот однос, поставена со Законот за работните односи, обезбедува основни начела и основи за отказ, но остава значителен простор за уредување на постапката преку интерни акти, колективни договори и судска практика. Токму во овој „процедурален простор“ се наоѓа суштината на законитото и правично постапување.
Отсуството на детално уредена дисциплинска постапка во Законот за работните односи, за разлика од lex specialis законите во јавниот сектор, наметнува потреба работодавачите самостојно да воспостават јасни, транспарентни и правично ориентирани процедури. Во спротивно, постои ризик од правна несигурност, нееднаква примена и негативен исход на одлуките во судска постапка.
Клучен заклучок е дека формалната законитост не е доволна без процесна исправност. Постапката мора да обезбеди почитување на основните принципи – право на одбрана, утврдување на фактичката состојба, пропорционалност на мерката и соодветно образложение. Отказот како најстрога мерка треба да се применува рестриктивно и како последна опција, особено имајќи ги предвид неговите сериозни последици врз работникот.
Практичните правила – задолжително документирање, обезбедување можност за изјаснување на работникот, внимателно и небезбрзано одлучување, како и прецизно утврдување и докажување на правниот основ – не се само препораки, туку суштински гаранции за законитост на постапката.
Галерија
